Inleiding

De kans is groot dat je vandaag AI gebruikt. Dat je een recept, een samenvatting of een boekentip aan je chatbot vraagt. Of laat je stiekem je halve rechtenpaper genereren door ChatGPT? Nooit eerder omarmden gebruikers een nieuwe technologie zo snel.

De belofte van AI vertaalt zich in concrete successen: Je communiceert direct met iemand aan de andere kant van de wereld zonder dezelfde taal te spreken. Journalisten spitten gigantische hoeveelheden data door op zoek naar bewijzen van corruptie. Boeren verspillen minder water omdat AI precies berekent wat een gewas nodig heeft in specifieke omstandigheden. En dan zijn er de toekomstige AI-beloftes: het kan kanker genezen, klimaatverandering een halt toeroepen en ons leven verlengen. Dankzij grootse vooruitzichten weten AI-bedrijven steeds nieuwe gebruikers en investeerders te vinden. De afgelopen twaalf jaar ging het om het ongekende bedrag van 1,6 biljoen dollar, waarvan 375 miljard in 2025.

De rol van ai in ons leven wordt door bedrijven als onvermijdelijk voorgesteld. Alsof we het vooral snel moeten gaan gebruiken omdat we niet willen onderdoen voor onze collega’s, concurrenten of medestudenten die ai al gretig omarmen. We zijn zó in de ban van het gebruiken van AI dat we ons te weinig afvragen waarvoor, hoe en waarom we ai willen inzetten.

Zolang de AI-race doordendert, met prachtige vooruitzichten, blijken we tolerant voor de offers die nu gevraagd worden: het gigantische water- en energieverbruik, het feit dat mensen hun baan verliezen of de discriminatie die ingebakken zit in AI-systemen. We horen wel over de snelheid waarmee AI-software kan coderen, maar minder over de cyberveiligheidsrisico’s die dat oplevert. Ook ons democratisch bestel wordt uitgehold door de beslissingen die buitenlandse bedrijven nemen bij het ontwerpen van hun producten. Burgers en politici leunen steeds meer op AI-bedrijven die handelen zonder enig democratisch mandaat en onder minimaal toezicht.

Begrijpen we wel wat de gevolgen zijn? Kan iemand die nog overzien? CEO’s zeggen zelf niet te weten waarom generatieve AI (genAI) werkt zoals het werkt. Algoritmes zijn intransparant. Gebruikerservaringen zijn individueel en steeds anders. AI zorgt voor risico’s en problemen wanneer het wordt misbruikt, maar ook als het werkt zoals bedoeld. We leven in een gigantisch experiment.

Achter de discussies over de nieuwste chatbots voltrekt zich een fundamentele machtsovername. Terwijl we met verbazing kijken naar aandelenkoersen die uit de bocht vliegen, lijken we te vergeten dat de waarde van de democratie hard keldert. Private bedrijven beslissen welke risico’s acceptabel zijn, welke waarden prioriteit krijgen en in welke mate publieke belangen wijken voor commerciële ambities.

Nu AI dieper doordringt in onderwijs, gezondheidszorg, rechtspraak en geopolitiek, ontbreekt de democratische controle, en willen Europese en Nederlandse politici vooral meer investeren in AI. We hebben er te weinig vat op, terwijl bedrijven en buitenlandse staten hun grip op ons verstevigen. Waar wij ons vergapen aan vernuftige nieuwe apps, worden de fundamenten van onze rechtsstaat en onafhankelijkheid herschreven.

 

Het duizelingwekkende debat over AI

Hoewel ik voor mijn werk aan de universiteit van Stanford dagelijks bezig ben met de impact van AI op onze democratie en samenleving, en me daarvóór als Europarlementariër jarenlang bezighield met technologie en geopolitiek, duizelt het me als ik naar verschillende experts luister. Wetenschappers, CEO’s, burgerrechtenactivisten: allemaal wijzen ze op totaal uiteenlopende effecten en gevolgen van AI. Wetenschappers krijgen nauwelijks de kans om onafhankelijk onderzoek te doen naar modellen die in handen zijn van bedrijven. Investeerders zetten volop in op AI, terwijl uit peilingen blijkt dat veel mensen er bezorgd over zijn. Dezelfde CEO’s die waarschuwen dat een volgende generatie AI-modellen het einde van de mensheid kan betekenen, maken overuren om de nieuwste versies, met nog meer capaciteiten zo snel mogelijk op de markt te brengen.

AI-experts debatteren op het scherpst van de snede over de vraag welke scenario’s we in ons leven met AI kunnen verwachten: wordt de mensheid van de aarde weggevaagd, of gaan we een langer en beter leven tegemoet? Activisten willen juist af van de blik op de verre toekomst en roepen op om vooral te kijken naar de reële problemen met discriminatie, desinformatie en democratisch bestuur in het hier-en-nu. Hoe kan de gewone AI-gebruiker de juiste keuzes maken als AI alwetend lijkt, maar hij zelf nauwelijks iets weet van de manier waarop de populairste modellen getraind worden?

Hoe kunnen politici de onpartijdige informatie vinden die ze nodig hebben om de juiste maatschappelijke prioriteiten te stellen?

Het is onmogelijk om de voor- en nadelen van AI netjes tegen elkaar weg te strepen: bedrijven beloven meer efficiëntie dankzij AI, maar wijzen ook op toekomstige werkloosheid en de maatschappelijke onrust die daardoor kan ontstaan. In boardrooms wordt reikhalzend uitgekeken naar besparingen door het gebruik van AI, terwijl cybersecurity-experts waarschuwen voor nieuwe kwetsbaarheden in software. Start-ups zien markten om te veroveren, terwijl journalisten en kunstenaars vrezen voor een einde van hun beroep.

Deze uitwisseling vindt voortdurend en onzichtbaar plaats, vrijwel zonder publiek debat, politieke inspraak of democratisch toezicht. De winst is ondertussen voor bedrijven; het risico en de prijs van de gevolgen zijn voor ons allen. 

 

AI door een politieke bril

Kijk je door een politieke bril naar AI, dan worden machtsverhoudingen en agenda’s ineens een stuk duidelijker. We weten hoe mensen in een democratie worden vertegenwoordigd: via volksvertegenwoordigers, na vrije verkiezingen. Wanneer AI-systemen bepalen wie een hypotheek krijgt, wie verdacht wordt van belastingfraude of welke patiënt als eerste wordt behandeld, delegeren we zulke beslissingen aan ondoorzichtige systemen die zijn ontworpen om waarde te creëren voor aandeelhouders.

Met een politieke blik zie je waarom we tegelijkertijd enthousiast, verslaafd, bezorgd en kwetsbaar zijn. We merken vaak vooral wat AI ons oppervlakkig gezien brengt, maar missen de dynamieken erachter. We geloven in de langetermijnopbrengsten die ons voorgespiegeld worden, waardoor we bereid zijn nu concessies te doen. We zien een deel van de impact van AI, bijvoorbeeld op innovatie, maar hebben nauwelijks oog voor de milieuschade, de sociale ontwrichting en de onvoorspelbaarheid. We laten ons te veel sturen door de belangen van anderen en beschermen die van onszelf te weinig. We zijn onderdeel van een machtsspel waarvan we de regels onvoldoende kennen. Hoe moeten we ons vandaag tot AI verhouden om niet, zoals bij sociale media, later spijt te krijgen van onze eigen naïviteit?

Sinds genAI in 2022 met de doorbraak van ChatGPT de wereld in werd geslingerd, is AI een thema in de internationale politiek geworden. Het Verenigd Koninkrijk organiseerde eind 2023 een AI Safety Summit, en zette veiligheid op de agenda. Na een kort moment van eensgezindheid over het belang daarvan, onder regeringen van over de hele wereld, is consensus nu een verre droom. De race tussen de VS en China naar dominantie stuwt investeringen en maakt van AI een imperialistisch instrument.

Tijdens de AI Action Summit in Parijs, begin 2025, presenteerde de kersverse Amerikaanse vicepresident J.D. Vance zijn visie op AI volgens ‘America First’. Modellen worden in Amerika gebouwd, voor Amerikaanse doelen, op basis van zogenaamde Amerikaanse waarden. Hij viel Europa direct aan: wet- en regelgeving zouden innovatie in de weg zitten, censuur mogelijk maken en Amerikaanse bedrijven alleen maar hinderen. In de America First-visie op AI is geen ruimte voor het democratisch kaderen van bedrijven of voor samenwerking met internationale partners. ‘America First’ betekent ‘tech-oligarchen vooraan’.

Deze speech bleek het startschot voor een oplopende confrontatie tussen voormalige bondgenoten, waarin AI een centrale rol speelt. Onze massale afhankelijkheid van Amerikaanse technologie, en ook steeds meer van Amerikaanse AI, is een politiek drukmiddel geworden. 

Het merendeel van de AI die we hier enthousiast omarmen, komt van bedrijven die worden geleid door mensen met een uitgesproken anti-Europese agenda. Na de inauguratie van Donald Trump voor zijn tweede termijn ontstond een nieuwe samenwerking tussen Silicon Valley en het Witte Huis. AI is een onomwonden hegemonisch instrument geworden – zo staat het letterlijk in het Amerikaanse AI Action Plan. Middelgrote landen, waaronder EU-lidstaten, bevinden zich daarbij in een precaire positie. De Canadese premier Mark Carney omschreef het treffend in zijn speech in Davos begin 2026: middenmachten zitten klem tussen ‘hegemons and hyperscalers’, tussen de grootmachten die hun geopolitieke agenda uitrollen en de enorme techplatforms die de digitale infrastructuur controleren.

Afhankelijkheid van buitenlandse AI-infrastructuur is een vorm van ondergeschiktheid geworden. Econoom en voormalig minister van Financiën van Griekenland Yanis Varoufakis spreekt van een systeem van ‘techno-feodalisme’, waarin we veroordeeld zijn tot een bestaan als ‘cloud-onderdanen’. Welvaart, veiligheid en democratische zelfbeschikking hangen af van de mate waarin een land zijn eigen AI kan ontwikkelen en inzetten.

Nederland en de EU hebben hier nauwelijks een antwoord op. We blijven massaal Amerikaanse platforms gebruiken, we blijven roekeloos investeren in Amerikaanse techbedrijven en stuwen zo de beurswaarden en het bnp van de VS, terwijl de regering-Trump onze democratie als obstakel ziet.

Wat er op het spel staat

Wie voorbij de nieuwste apps kijkt, of voorbij de discussie over kansen of bedreigingen van AI zelf, ziet een heel klein aantal mensen heel erg rijk worden. Het zijn CEO’s en investeerders die met AI niet alleen goud in handen hebben, maar ook macht. Ze creëren joint ventures met de Amerikaanse (of Chinese) overheid en sommigen van hen dromen van een toekomst zonder democratische bestuurders. De gevolgen van het ontwerp en de werking van AI-producten, de ideologieën van de mensen die ze maken, de staten die ze als imperialistisch instrument zien en onze afhankelijkheid van buitenlandse AI maken ons onnodig kwetsbaar.

AI is geen slimme software of alwetende machine; het is machtscode. Wie de controle heeft over de AI-infrastructuur, bepaalt welke informatie miljarden mensen bereikt, welke vragen als legitiem worden beschouwd en welke antwoorden als waarheid worden gepresenteerd. Wat we vinden en kopen, vrezen en hopen. Bedrijven die ons efficiëntie beloven, zijn hard bezig de interface voor een heleboel activiteiten te worden. Een soort alles-apps waarmee we boodschappen doen, nieuws consumeren, een presentatie in elkaar klussen en die ons eraan herinneren onze medicijnen in te nemen. En waarmee we software programmeren, financiële planningen maken en militaire doelen identificeren. Zo leren AI-bedrijven van alles over ons en kunnen ze hun eigen economische en politieke positie versterken.

Zeker, er verschijnen belangrijke rapporten over de economische noodzaak van innovatie en het ontwikkelen van Europese AI. Mario Draghi en Peter Wennink hameren op de urgentie ervan. Dat Europa achterblijft in de AI-innovatiestrijd is een open zenuw. Twintig jaar geleden liep het bnp van de EU nog gelijk op met dat van de VS, maar sinds 2010 groeit Amerika een stuk harder. 

AI wordt vaak vooral benaderd vanuit het perspectief van groei, investeringen en concurrentievermogen, en natuurlijk is dat perspectief heel belangrijk. Maar we moeten ook naar concreet AI-beleid kijken vanuit de vraag wat wij als burgers nodig hebben. Waar is het Draghi-rapport over de toekomst van onze zelfbeschikking en democratie?

Dit boek gaat over hoe we de macht kunnen terugpakken. Over welke instrumenten we nodig hebben om de machtsconcentratie te beteugelen en de voordelen van AI in ons eigen belang in te zetten. En over waarom we nú moeten handelen, voordat het aanpassen van diep ingesleten afhankelijkheden onmogelijk is geworden.

 

Nieuw leiderschap

Om AI de juiste plek in onze samenleving te geven, zijn politiek leiderschap en nieuw beleid nodig. Het vergt grote investeringen in soevereine alternatieven en bewuste keuzes die de hele maatschappij aangaan. Het vergt moed en groots denken. Maar vooralsnog is AI in Nederland een pril politiek thema.

Hoewel we geregeld iets over AI horen in het nieuws, was techbeleid bij de afgelopen Tweede Kamerverkiezingen nauwelijks een thema – het werd niet geagendeerd door politici of media, en leefde te weinig bij de kiezers. Technologie en privacy scoren stukken slechter dan wonen, defensie en bestaanszekerheid, terwijl die thema’s niet los kunnen worden gezien van de technologie die overal invloed op heeft.

En in 2024 is er in de EU weliswaar besloten de AI Act aan te nemen, waarmee wordt beoogd veiligheidsrisico’s van AI in te perken door bedrijven maatregelen op te leggen. Maar nu al wordt aan de uitvoering daarvan getornd. In de Europese politiek wordt door de ene regering, zoals die van de Franse president Emmanuel Macron, ambitieus op AI-ontwikkeling ingezet, terwijl het thema door anderen zo veel mogelijk wordt vermeden. Giorgia Meloni, de premier van Italië, is dikke vrienden met Elon Musk, terwijl die in de rest van Europa steeds meer als kwelgeest wordt gezien. Ierland is een zwakke schakel als het gaat om het toezicht houden op Europese regels, omdat het als vestigingsplaats van vele bigtechhoofdkantoren de prioriteit geeft aan economische belangen. 

Europa is daarmee verdeeld en onnodig zwak. Hierin kan de nieuwe Nederlandse regering verandering brengen.

 

In dit pamflet neem ik je mee in de belangrijkste nieuwe ontwikkelingen rondom AI en de mensen erachter. Ik laat zien hoe AI werkt en hoe ons gedrag erdoor wordt gestuurd (hoofdstuk 1), welke strategieën AI-bedrijven daarvoor gebruiken (hoofdstuk 2), welke soms antidemocratische ideologieën invloedrijke AI-magnaten aanhangen (hoofdstuk 3) en welke concrete gevolgen AI heeft voor mens, milieu, informatie, economie, democratie, veiligheid en geopolitiek (hoofdstuk 4). Tot slot doe ik voorstellen voor hoe we in Europa en Nederland het tij kunnen keren en de democratische grip op AI kunnen terugkrijgen (hoofdstuk 5) – dat wordt met de dag urgenter.

 

We kunnen de machtsstrijd achter de populairste, veelbelovendste en beangstigendste technologie van dit moment niet negeren. Want als we het publieke debat over de keuzes en dilemma’s niet nu voeren, staan we straks voor voldongen feiten. Als we van AI geen politieke topprioriteit maken, worden we een instrument in de handen van geopolitieke machten die wél strategisch opereren. En als we de impact op allerlei mensen en sectoren niet helder voor ogen hebben, kunnen we straks alleen nog terugkijken naar de afslagen die we hebben gemist. 

Dan hebben we steeds minder kennis en begrip van de samenleving en koersen we af op een kunstmatige democratie, waarin het misschien lijkt alsof publiek gekozen leiders aan de knoppen zitten, maar waarin de echte machthebbers ons vanuit andere delen van de wereld op onzichtbare manieren besturen. Dat mogen we niet laten gebeuren.

Nooit meer een boek van ons missen?

Met een boekenlidmaatschap van De Correspondent heb je al onze boeken als eerste in huis. Automatisch en zonder verzendkosten.

En draag je bij aan:

• Onafhankelijke onderzoeksjournalistiek.
• Duurzaam uitgegeven boeken.
• Toegankelijke boeken voor iedereen.

Lees meer over het boekenlidmaatschap

Contact

Neem voor vragen, interviews met de auteur of recensie-exemplaren contact op met Andreas Jonkers via andreas@decorrespondent.nl.

Voor grote bestellingen kun je terecht bij uitgeefassistent Jessica Sies via uitgeverij@decorrespondent.nl.

Wil je Marietje Schaake uitnodigen voor een lezing? Mail dan naar evenementen@decorrespondent.nl.

If you are interested in the (translation) rights for this title, please contact foreign rights agent Anna de Roest via annaderoest@decorrespondent.nl.

Colofon

De machtscode — Hoe de onzichtbare belangenstrijd achter AI onze democratie bedreigt
Door Marietje Schaake
Een uitgave van De Correspondent
Verschenen op 21 april 2026

OmslagontwerpMartijn van DamArt directionHarald DunninkIllustratie auteurCléa DieudonnéRedactieAndreas JonkersEindredactieHans Pieter van Stein CallenfelsCorrectieDieuwke van WijkFactcheckenVeerle SchynsProductie en zettenCoco BookmediaE-booksFerdinand RuschAudioboekThinium AudioboekproductiesDrukken en bindenTim Beijer ProductiesAantal pagina’s176

Paperback | 16 euro
ISBN: 9789493254855

E-book | 8 euro
ISBN: 9789493254923

Audioboek | 10 euro
ISBN: 9789493254893

Voor boekhandelaren te bestellen via het CB:
De Correspondent BV
6362276

Bestel nuBestel nu